Кои се три актуелни случувања во Северна Македонија во врска со т.н. зелените барања (green claims) и поврзаниот ризик од greenwashing?
Концептите на зелените барања како што се „еколошки“ (environmentally friendly), „органско“ или „биолошко“ производство вклучуваат методи кои бараат воздржување од употреба на штетни хемикалии за кои е познато дека негативно влијаат на здравјето. Ваквите производи често се ценат поради нивниот супериорен квалитет и прецизните производствени процеси. Како што се очекуваше, многу компании во Северна Македонија се соочија со назадување во растот и иновациите поради КОВИД-19 и енергетската криза, вклучително и нарушување на синџирот на снабдување и откажување на нарачките. Сепак, општиот впечаток е дека компаниите остануваат оптимисти за надминување на овие предизвици.
Во моментов, еколошкото производство опфаќа различни сектори во Северна Македонија, вклучувајќи ги пред се земјоделството, месото и виното. И покрај малку повисоките цени, има бавно растечка побарувачка за повеќе еколошки производи.
1. Зголемена побарувачка на потрошувачите за еко-пријателски производи:
Во Северна Македонија има забележливо, но сепак мало поместување кон потрошувачите кои претпочитаат еколошки производи и услуги. Студиите покажуваат дека земјоделско-прехранбениот сектор е еден од клучните придонесувачи за растот во Северна Македонија, што претставува 7,6 отсто од БДП (во 2021 година). Ова е повисоко отколку во повеќето споредливи економии во Западен Балкан и другите земји со висок среден приход во регионот на Европа и Централна Азија (ЕЦА).
Сè поголема е подготвеноста кај македонските потрошувачи да плаќаат повеќе за стоки и услуги кои се сметаат за еколошки. Овој тренд ги поттикна бизнисите да ги нагласат еколошките придобивки од нивните понуди во маркетинг и рекламни кампањи. Сепак, со порастот на зелените барања, постои соодветен ризик од greenwashing бидејќи компаниите може да ги преувеличуваат или погрешно да ги претстават своите еколошки тврдеања. Оваа динамика ја нагласува важноста на транспарентноста и одговорноста во практиките за “зелен” маркетинг.
Ограничената јавна свест за придобивките од органските производи е уште една пречка. Поради недоволната промоција, потрошувачите имаат ограничено знаење за предностите што органското производство ги обезбедува за животната средина и здравјето на луѓето. Има мали количини на официјално сертифицирани свежи и преработени органски растителни производи. Често, во Северна Македонија, органските производи се продаваат без забележителна диференцијација од конвенционалните производи. И на крај, ниските приходи и високите трговски маржи наметнати од малопродажната мрежа ги прават органските производи достапни само за домаќинствата со високи приходи.
2. Појава на програми за сертификација за одржливост:
Појавата на т.н. програми за сертификација на одржливост и иницијативи за еко-етикетирање се зголемува во Северна Македонија. Овие програми имаат за цел да им обезбедат на потрошувачите уверување во однос на влијанието на производите и услугите врз животната средина. Сепак, ширењето на таквите ознаки, исто така, предизвикува загриженост за нивниот кредибилитет и транспарентност.
Постојат две тела за сертификација (Балкан Биосерт Македонија ДООЕЛ Скопје и Про-Церт ДООЕЛ Кавадарци) овластени од Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство за контрола и сертификација во органското производство, додека Институтот за акредитација на Република Северна Македонија ( „ИАРНМ“) врши увид во сертификационите тела.
Групите за застапување на потрошувачите како што е Федерацијата на производители на органска храна на Македонија („ФПОПМ“) (која е национална чадор организација формирана од регионални здруженија на производители на органска храна во Северна Македонија за да обезбеди координација и лидерство на „органското” движење во Северна Македонија) и регулаторните тела посветуваат поголемо внимание на процесите на сертификација зад овие ознаки за да се осигураат дека тие се засноваат на цврсти критериуми и објективни проценки. Се прават напори за да се спречат случаите на greenwashing каде што компаниите може да ги злоупотребат или погрешно да ги претстават овие ознаки за да прикажат лажно чувство за одговорност за животната средина. Неточното означување на производите, во однос на органскиот квалитет на производот, периодот на транзиција или непочитување на преостанатите правила за означување на производите, според македонската законска регулатива се смета за прекршок и се казнува во согласност со законите кои ги пропишуваат овие правила. Во зависност од видот на прекршокот и заради отстранување на утврдена неправилност, генерално, државниот надзорен орган има право и обврска кон субјектот на надзорот: (i) да му укаже на утврдените неправилности и да определи рок за нивно отстранување; (ii) да му нареди на субјектот да преземе соодветни мерки и активности во рок определен од инспекторот; (iii) привремено да му забрани на субјектот да врши дејност, професија или должност; (iv) привремено да му одземе предмети и средства со кои е сторено кривично дело или прекршок во согласност со важечките законски правила; (v) да му поднесе барање за поведување прекршочна постапка; и (vi) да му поднесе кривична пријава или да поведе друга соодветна постапка. Потенцијалните прекршочни казни варираат од 15 до 8.000 евра по прекршок во зависност од прекршокот, видот на субјектот на надзор (физичко или правно лице), големината на компанијата на субјектот на надзор.
3. Регулатива за зајакнување на еколошката транспарентност:
Во согласност со глобалните напори за промовирање на еколошката транспарентност, Северна Македонија донесува регулаторни мерки за да обезбеди точни и транспарентни зелени тврдења. Важечкиот Закон за органско земјоделско производство и неговите подзаконски акти ги регулираат севкупните процеси за производство, преработка, складирање, транспорт, продажба, рекламирањето и контрола на органските производи и е усогласен со правото на ЕУ.
Законодавството, надлежниот орган, контролните тела и системот за акредитација и сертификација за органско земјоделство се воспоставени и функционираат во Северна Македонија. Сепак, следењето и контролата на органската сертификација и производи треба да се спроведуваат поактивно и систематски.
Владините власти се фокусираат на спроведување построги насоки за компаниите кои даваат еколошки тврдења во нивните маркетинг комуникации. Ова вклучува насоки за јасно и прецизно означување на еколошки производи и услуги, како и казни за компаниите прогласени за виновни за greenwashing. Овие регулаторни мерки имаат за цел да ги заштитат потрошувачите од измамнички практики на зелен маркетинг, истовремено поттикнувајќи пазар каде што се наградуваат и ценат вистинските напори за животната средина.
